Nghiên cứu quan sát và thử nghiệm can thiệp: khác nhau ở đâu

Đây là phân biệt quan trọng nhất để đọc tin tức sức khoẻ mà không bị dẫn dắt.

Nghiên cứu quan sát

• Quan sát người ta sống thế nào và điều gì xảy ra với họ.
• Không can thiệp vào hành vi của họ.
• So sánh nhóm có và không có một đặc điểm.
• Thường theo dõi nhiều năm với số lượng lớn người.

Ưu điểm: làm được với những câu hỏi không thể thử nghiệm. Nhược điểm: khó tách nhân quả.

Vấn đề nhiễu

Đây là điểm cốt lõi:

• Người có đặc điểm A cũng thường khác ở nhiều mặt khác.
• Một trong những mặt đó mới là nguyên nhân thật.
• Nhà nghiên cứu cố hiệu chỉnh nhưng không bao giờ hết hoàn toàn.
• Luôn có yếu tố chưa được đo tới.

Ví dụ kinh điển đã nói ở bài về cà phê: cà phê từng bị đổ lỗi vì người uống nhiều cà phê thời đó cũng hút thuốc.

Ví dụ dễ hiểu về nhiễu

• Người ăn nhiều rau thường cũng tập thể dục nhiều hơn.
• Họ thường có thu nhập cao hơn và tiếp cận y tế tốt hơn.
• Họ thường ít hút thuốc hơn.
• Khi thấy họ khoẻ hơn, phần nào là do rau và phần nào do những thứ kia?

Không có cách trả lời chắc chắn từ nghiên cứu quan sát.

Nhân quả ngược

Một vấn đề khác ít được nhắc:

• Người ốm ăn ít đi.
• Nếu quan sát thấy người ăn ít hay bệnh hơn, không rõ chiều nào gây ra chiều nào.
• Bệnh tiềm ẩn có thể đã làm thay đổi hành vi trước khi được chẩn đoán.

Đây là lý do các nghiên cứu tốt thường loại bỏ những năm đầu theo dõi khỏi phân tích.

Thử nghiệm can thiệp

• Nhà nghiên cứu chủ động phân người tham gia vào các nhóm.
• Một nhóm nhận can thiệp, nhóm kia nhận giả dược hoặc chăm sóc thường quy.
• So sánh kết quả giữa hai nhóm.

Vì sao chia nhóm ngẫu nhiên là then chốt

• Ngẫu nhiên làm hai nhóm giống nhau về mọi yếu tố, kể cả yếu tố chưa biết.
• Nhờ đó khác biệt còn lại có thể quy cho can thiệp.
• Đây là cách duy nhất loại bỏ được nhiễu chưa đo được.

Đây là phát minh phương pháp luận quan trọng bậc nhất của y học hiện đại.

Vì sao cần giả dược

• Người tin mình đang được điều trị thường cảm thấy khá hơn.
• Nhiều bệnh tự thuyên giảm theo thời gian.
• Sự quan tâm của nhân viên y tế tự nó có tác động.
• Giả dược giúp tách tác dụng thật khỏi những yếu tố này.

Điểm thứ hai đáng nhớ: nếu không có nhóm đối chứng, mọi cải thiện tự nhiên đều bị gán cho can thiệp.

Mù đôi là gì

• Người tham gia không biết mình thuộc nhóm nào.
• Người đánh giá kết quả cũng không biết.
• Điều này ngăn kỳ vọng ảnh hưởng tới cả hai phía.

Điểm thứ hai quan trọng không kém: người đánh giá biết trước có xu hướng nhìn thấy điều họ mong đợi.

Vì sao không phải lúc nào cũng thử nghiệm được

• Không thể phân ngẫu nhiên người vào nhóm hút thuốc.
• Một số can thiệp kéo dài hàng chục năm mới thấy kết quả.
• Chi phí rất lớn.
• Một số câu hỏi không có nguồn tài trợ.

Điểm cuối đáng nói: nghiên cứu về thực phẩm thông thường ít được tài trợ vì không ai cấp bằng sáng chế được cho rau củ.

Khi bằng chứng quan sát đủ mạnh

Nghiên cứu quan sát vẫn có thể thuyết phục khi:

• Hiệu ứng rất lớn.
• Nhất quán qua nhiều nghiên cứu ở nhiều nơi.
• Có mối liên hệ liều đáp ứng rõ.
• Có cơ chế sinh học hợp lý.
• Thứ tự thời gian rõ ràng.

Mối liên hệ giữa hút thuốc và ung thư phổi được xác lập theo cách này, không qua thử nghiệm ngẫu nhiên.

Vài dạng nghiên cứu quan sát

• Theo dõi dọc — theo một nhóm người qua nhiều năm; đáng tin hơn trong nhóm này.
• Bệnh chứng — so người có bệnh với người không; nhanh hơn nhưng dễ sai lệch hơn.
• Cắt ngang — chụp ảnh một thời điểm; không cho biết thứ tự nguyên nhân kết quả.
• Báo cáo ca bệnh — mô tả một hoặc vài ca; hữu ích để cảnh báo nhưng không kết luận được.

Dạng cuối hay bị dùng trong quảng cáo dưới hình thức câu chuyện một người khỏi bệnh.

Một lưu ý về thử nghiệm

• Thử nghiệm ngẫu nhiên cũng có hạn chế.
• Người tham gia thường khoẻ hơn người bệnh thật ngoài đời.
• Điều kiện nghiên cứu chặt chẽ hơn thực tế.
• Thời gian theo dõi có giới hạn.

Vì vậy kết quả tốt trong thử nghiệm không luôn lặp lại y hệt trong thực hành hằng ngày.

Cách đọc tin tức sức khoẻ

• Tìm xem là nghiên cứu quan sát hay thử nghiệm.
• Cảnh giác với từ "liên hệ" bị viết thành "gây ra".
• Xem cỡ mẫu và thời gian theo dõi.
• Xem hiệu ứng lớn hay nhỏ, tuyệt đối hay tương đối.
• Một nghiên cứu đơn lẻ hiếm khi thay đổi bức tranh.

Điểm cuối đáng nhớ: tiêu đề "nghiên cứu mới lật ngược hiểu biết" thường phóng đại.

Tóm lại

Nghiên cứu quan sát cho biết hai thứ xuất hiện cùng nhau, không cho biết thứ nào gây ra thứ nào — vì người khác nhau ở một đặc điểm thường khác nhau ở nhiều đặc điểm khác. Chia nhóm ngẫu nhiên giải quyết vấn đề này bằng cách làm hai nhóm giống nhau kể cả ở yếu tố chưa biết. Khi đọc tin sức khoẻ, câu hỏi đầu tiên là nghiên cứu thuộc loại nào.

Câu hỏi thường gặp