Trà thảo mộc: không có caffeine nhưng không phải vô hại

Trà thảo mộc được nhiều người chọn vì nghĩ rằng "không có caffeine thì chắc lành". Nửa đầu đúng, nửa sau thì cần xem lại.

Về tên gọi

• Trà thật làm từ lá cây trà.
• Trà thảo mộc làm từ hoa, lá, rễ hoặc quả của các loài khác.
• Phần lớn không chứa caffeine.
• Nhưng mỗi loại có thành phần hoạt tính riêng.

Điểm cuối là lý do không thể nói chung về "trà thảo mộc" — chúng khác nhau như các loại thuốc khác nhau.

Hoa cúc

• Được dùng truyền thống để thư giãn và hỗ trợ giấc ngủ.
• Một số nghiên cứu nhỏ cho thấy tác dụng nhẹ.
• Bằng chứng chưa mạnh.
• Người dị ứng với các loài trong họ cúc nên thận trọng.

Một điều đáng nói: thói quen ngồi uống một tách trà ấm trước khi ngủ, tách khỏi màn hình, có thể là phần có tác dụng nhất — độc lập với hoa cúc.

Bạc hà

• Được dùng cho khó tiêu và đầy bụng.
• Có nghiên cứu về dầu bạc hà trong hội chứng ruột kích thích.
• Nhưng bạc hà làm giãn cơ vòng thực quản, có thể làm trào ngược nặng hơn.

Điểm cuối là ví dụ về việc cùng một thứ có thể tốt cho vấn đề này và xấu cho vấn đề khác.

Atiso

• Rất phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt vùng Đà Lạt.
• Được dùng truyền thống cho gan mật và tiêu hoá.
• Có một số nghiên cứu về tác động lên tiêu hoá và mỡ máu.
• Người có tắc đường mật nên thận trọng.

Với người có bệnh gan mật đang điều trị, hãy hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên.

Cam thảo — loại cần cẩn thận nhất

Đây là thảo mộc có tác dụng dược lý rõ và có rủi ro thật:

• Chứa hợp chất ảnh hưởng tới cân bằng muối nước trong cơ thể.
• Dùng nhiều kéo dài có thể gây tăng huyết áp và hạ kali máu.
• Đã có ca bệnh được ghi nhận do dùng lượng lớn.
• Đặc biệt đáng lo với người tăng huyết áp hoặc bệnh tim.

Cam thảo có mặt trong nhiều loại trà thảo mộc pha sẵn và cả trong kẹo — nên nếu bạn có tăng huyết áp, đây là thành phần đáng để ý trên nhãn.

Cỏ ngọt và các loại tạo ngọt tự nhiên

• Được dùng thay đường trong trà.
• Không cung cấp năng lượng đáng kể.
• Là lựa chọn cho người cần hạn chế đường.
• An toàn ở lượng dùng thông thường.

Những tương tác đáng biết

Đây là phần quan trọng nhất về an toàn:

• Một số thảo mộc ảnh hưởng tới men gan chuyển hoá thuốc.
• Một số ảnh hưởng tới đông máu.
• Một số ảnh hưởng tới đường huyết hoặc huyết áp.
• Một số có tác dụng lợi tiểu, ảnh hưởng tới cân bằng điện giải.

Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị và uống trà thảo mộc hằng ngày, hãy nói với bác sĩ hoặc dược sĩ — đây là thông tin họ cần biết.

Trong thai kỳ

• Không phải thảo mộc nào cũng an toàn khi mang thai.
• Một số có thể ảnh hưởng tới tử cung.
• Dữ liệu an toàn cho nhiều loại còn hạn chế.
• Nguyên tắc thận trọng là hỏi bác sĩ trước.

Điểm thứ ba đáng nhấn mạnh: thiếu dữ liệu không đồng nghĩa với an toàn, chỉ nghĩa là chưa ai kiểm chứng.

Với trẻ nhỏ

• Trẻ nhỏ nhạy cảm hơn với mọi hoạt chất.
• Không nên tự pha trà thảo mộc cho trẻ dưới một tuổi.
• Một số thảo mộc không phù hợp cho trẻ em.
• Nước lọc và sữa vẫn là đồ uống chính.

Chất lượng và nguồn gốc

Đây là vấn đề thực tế quan trọng:

• Thảo mộc có thể nhiễm kim loại nặng từ đất trồng.
• Có thể tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.
• Bảo quản kém dễ nhiễm nấm mốc.
• Nhầm lẫn loài là rủi ro thật với hàng không nhãn mác.

Rủi ro cuối nghiêm trọng nhất: đã có những ca ngộ độc do nhầm loài trong nhóm thảo mộc.

Cách chọn mua

• Nơi có nhãn mác và nguồn gốc rõ ràng.
• Bao bì kín, không ẩm mốc.
• Nhãn ghi rõ thành phần, không chỉ ghi tên thương mại.
• Tránh sản phẩm hứa chữa bệnh.

Dấu hiệu cần ngưng

• Phát ban, ngứa, khó thở.
• Rối loạn tiêu hoá kéo dài.
• Thay đổi bất thường về nước tiểu.
• Mệt mỏi không giải thích được.
• Bất kỳ triệu chứng mới nào sau khi bắt đầu dùng.

Ngưng dùng và đi khám, nhớ mang theo sản phẩm để bác sĩ biết bạn đã dùng gì.

Một số loại phổ biến khác ở Việt Nam

• Trà vối — dùng truyền thống, thường uống hằng ngày ở nông thôn.
• Nhân trần — dùng cho gan mật theo kinh nghiệm dân gian; không nên uống thay nước lọc kéo dài.
• Râu ngô — có tác dụng lợi tiểu, cần thận trọng với người dùng thuốc lợi tiểu.
• Lá sen — được quảng cáo cho giảm cân, bằng chứng hạn chế.

Điểm chung đáng lưu ý: nhiều loại trong nhóm này có tác dụng lợi tiểu, nên uống thay nước lọc cả ngày không phải ý hay — đặc biệt với người cao tuổi.

Về thói quen uống thay nước lọc

• Nhiều gia đình nấu một loại lá uống cả ngày trong thời gian dài.
• Điều này khác hẳn uống thỉnh thoảng một tách.
• Tác động tích luỹ của hoạt chất chưa được nghiên cứu ở mức dùng như vậy.
• Nên đổi loại và xen kẽ với nước lọc.

Đây là chỗ khoảng cách giữa "đồ uống" và "dùng như thuốc" bị xoá mất mà ít ai để ý.

Cách dùng hợp lý

• Coi là đồ uống dễ chịu, không phải thuốc.
• Đổi loại thay vì uống một thứ liên tục lâu dài.
• Không dùng thay thế điều trị.
• Báo với bác sĩ nếu đang dùng thuốc.
• Chọn nguồn có nhãn mác rõ.

Tóm lại

Trà thảo mộc không chứa caffeine nhưng mỗi loại có hoạt chất riêng, nên không thể nói chung là lành. Cam thảo là loại cần cẩn thận nhất — dùng nhiều có thể gây tăng huyết áp và hạ kali máu, và nó có mặt trong nhiều sản phẩm pha sẵn. Nếu bạn đang dùng thuốc hoặc mang thai, hãy hỏi bác sĩ trước khi uống thường xuyên.

Câu hỏi thường gặp