Cà phê: từ chỗ bị nghi ngờ tới chỗ được nhìn nhận lại

Cà phê là ví dụ hay về cách khoa học tự sửa mình. Trong nhiều thập niên nó bị coi là thói quen xấu. Bằng chứng hiện nay cho bức tranh khác hẳn.

Nhưng cũng cần đọc bằng chứng đó một cách cẩn thận.

Vì sao cà phê từng bị nghi ngờ

• Các nghiên cứu ban đầu thấy liên hệ giữa uống cà phê và một số vấn đề sức khoẻ.
• Nhưng người uống cà phê nhiều thời đó cũng thường hút thuốc.
• Khi phân tích tách riêng yếu tố hút thuốc, phần lớn liên hệ đó biến mất.

Đây là bài học kinh điển về nhiễu trong nghiên cứu quan sát: thứ bị đổ lỗi không phải thủ phạm.

Bằng chứng hiện nay

• Nhiều nghiên cứu lớn thấy uống cà phê điều độ liên hệ với kết quả sức khoẻ tổng thể không xấu, có nghiên cứu còn thấy tốt hơn.
• Liên hệ được ghi nhận với một số bệnh mạn tính.
• Phần lớn là nghiên cứu quan sát, không chứng minh nhân quả.
• Tác động khác nhau giữa từng người.

Cách diễn đạt cân bằng: với người khoẻ mạnh, uống cà phê điều độ không phải thói quen cần bỏ. Nhưng cũng không phải lý do để bắt đầu uống nếu bạn chưa uống.

Cách pha có ảnh hưởng

Đây là chi tiết ít người biết:

• Hạt cà phê chứa nhóm chất gọi là diterpene, có thể làm tăng cholesterol.
• Giấy lọc giữ lại phần lớn nhóm chất này.
• Cà phê không qua giấy lọc giữ lại nhiều hơn.
• Cà phê phin và các cách pha không dùng giấy nằm trong nhóm này.

Với người có mỡ máu cao, đây là điều đáng hỏi bác sĩ — cách pha có thể là một điều chỉnh nhỏ nhưng có ý nghĩa.

Cà phê và huyết áp

• Caffeine làm tăng huyết áp tạm thời sau khi uống.
• Hiệu ứng này giảm dần ở người uống đều đặn.
• Không có bằng chứng rõ rằng uống cà phê lâu dài gây tăng huyết áp mạn tính ở người khoẻ mạnh.
• Người đã có tăng huyết áp nên trao đổi với bác sĩ về lượng phù hợp.

Lưu ý thực tế: nếu bạn đo huyết áp, đừng đo ngay sau khi uống cà phê vì kết quả sẽ không phản ánh đúng.

Cà phê và dạ dày

• Cà phê kích thích tiết acid dạ dày.
• Có thể làm nặng triệu chứng trào ngược.
• Uống lúc đói gây khó chịu hơn.
• Cà phê không gây loét nhưng làm triệu chứng rõ hơn ở người đã có bệnh.

Vấn đề thật với cà phê ở Việt Nam

Đây là điểm đáng nói riêng:

• Cà phê sữa đá chứa lượng đường và sữa đặc đáng kể.
• Một ly có thể mang lượng đường tương đương một lon nước ngọt.
• Uống hằng ngày thì lượng đường tích luỹ không nhỏ.
• Phần đáng lo thường nằm ở đường chứ không ở cà phê.

Nếu muốn giảm, cách dễ nhất là giảm dần lượng đường thay vì bỏ cà phê.

Chất lượng hạt và bảo quản

• Cà phê bảo quản kém có nguy cơ nhiễm nấm mốc.
• Một số độc tố nấm mốc bền với nhiệt rang.
• Nên mua nơi có nguồn gốc rõ và bảo quản nơi khô ráo.
• Cà phê pha trộn nhiều phụ gia là vấn đề riêng về chất lượng.

Cà phê khử caffeine

• Vẫn còn một lượng caffeine nhỏ.
• Giữ được phần lớn polyphenol.
• Là lựa chọn cho người nhạy cảm với caffeine nhưng thích vị cà phê.
• Quy trình khử hiện nay dùng nhiều phương pháp khác nhau.

Ai nên hạn chế

• Người có rối loạn nhịp tim.
• Người có lo âu hoặc mất ngủ.
• Phụ nữ mang thai — theo khuyến cáo về lượng caffeine.
• Người có bệnh trào ngược nặng.
• Trẻ em và thiếu niên.
• Người đang dùng thuốc có tương tác với caffeine.

Cách uống hợp lý

• Giữ lượng ở mức điều độ.
• Tránh buổi chiều muộn và tối.
• Không uống lúc đói nếu dạ dày nhạy cảm.
• Giảm đường và sữa đặc.
• Uống nước lọc song song.
• Để ý phản ứng của bản thân.

Cà phê và thuốc

• Một số thuốc làm chậm chuyển hoá caffeine, khiến tác dụng kéo dài hơn.
• Caffeine có thể ảnh hưởng tới hấp thu một số thuốc.
• Cà phê không nên dùng để uống thuốc thay nước lọc.
• Hãy hỏi dược sĩ nếu bạn uống nhiều cà phê và đang điều trị lâu dài.

Điểm thứ ba đơn giản nhưng hay bị bỏ qua: nước lọc là thứ nên dùng để uống thuốc, trừ khi có hướng dẫn khác.

Cà phê và giấc ngủ trưa

• Caffeine cần thời gian để hấp thu và có tác dụng.
• Một số người uống rồi nghỉ ngắn, tỉnh dậy đúng lúc caffeine bắt đầu tác dụng.
• Nhưng cách này không phù hợp với người nhạy cảm hoặc khó ngủ.
• Giấc ngủ trưa ngắn tự nó đã có ích, không cần kèm cà phê.

Điểm cuối đáng thử trước: với nhiều người, một giấc ngắn buổi trưa hiệu quả hơn thêm một ly cà phê.

Về chuyện mất nước

Có quan niệm cà phê gây mất nước. Thực tế:

• Caffeine có tác dụng lợi tiểu nhẹ.
• Nhưng lượng nước trong cà phê bù lại phần lớn.
• Ở lượng thông thường, cà phê vẫn góp phần vào tổng lượng nước.
• Điều này không có nghĩa thay hoàn toàn nước lọc bằng cà phê.

Tóm lại

Cà phê từng bị nghi ngờ vì các nghiên cứu ban đầu không tách được yếu tố hút thuốc — một bài học kinh điển về nhiễu. Bằng chứng hiện nay cho thấy uống điều độ không phải thói quen cần bỏ với người khoẻ mạnh. Cách pha có ảnh hưởng: cà phê không qua giấy lọc giữ lại nhiều chất có thể làm tăng cholesterol. Và ở Việt Nam, phần đáng lo thường là lượng đường trong ly chứ không phải cà phê.

Câu hỏi thường gặp